Tanbur Nedir?
Tanbur, Klasik Türk Müziği'nin en önemli telli ve mızraplı çalgılarından biridir. Uzun sapı ve yarım küre biçimindeki gövdesiyle dikkat çeken bu enstrüman, geniş ses sahası ve zengin tınısıyla Türk müziğine derinlik katar. Tanbur çalana “Tanburi” denir.
Tarihi ve Kökenleri
Tanburun tarihi oldukça eski dönemlere dayanır. Milattan önce 2000'li yıllara ait Mezopotamya kalıntılarında, tanburun atası sayılabilecek sazlara rastlanmıştır. Sümerlerin bu saza “Pantur” dediği, bu ismin zamanla Yunancaya “Pandura”, Ermeniceye “Pantir” ve Gürcü diline “Panturi” şeklinde geçtiği düşünülmektedir. “Pantur” kelimesinin Sümercede “küçük yay” anlamına geldiği ve sazın ilk formlarının av yayından esinlenerek ortaya çıktığı tahmin edilmektedir. Tanbur, yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalarda ve kültürlerde benzer formlarda kullanılmış, ancak 17. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nda bugünkü şeklini alarak Klasik Türk Müziği'nin vazgeçilmez bir enstrümanı haline gelmiştir.
Yapısal Özellikleri
Tanbur, yapı olarak üç ana bölümden oluşur: tekne (gövde), sap ve ses tablası.
- Tekne (Gövde): Genellikle yarım daire veya yarım elma şeklinde olup, sert ağaçlardan (örneğin maun, ceviz, ardıç) dilimlerin yan yana yapıştırılmasıyla oluşturulur. Çapı yaklaşık 35 cm civarındadır.
- Sap: Uzun ve perdelidir. Sap kısmı kayın, gürgen veya ıhlamur gibi ağaçlardan yapılır. Tanburun sapında, Türk müziğinin zengin makam yapısını yansıtan 45 ila 55 arasında değişen sayıda perde bulunur. Eskiden bağırsak kirişten yapılan perdeler, günümüzde genellikle naylon telden bağlanmaktadır.
- Ses Tablası: Genellikle ladin ağacından yapılan ince bir ahşap levhadır ve sesin rezonansını sağlar.
- Teller: Günümüzde tanbura genellikle yedi tel takılmaktadır, ancak 18. ve 19. yüzyıl tanburlarında sekiz tel kullanıldığı bilinmektedir.
Çalma Teknikleri ve Türleri
Tanbur, temel olarak mızrapla çalınan bir enstrümandır. Mızrap, genellikle bağa (kaplumbağa kabuğu) veya benzeri esnek olmayan bir malzemeden yapılır ve yaklaşık 12 cm uzunluğundadır. Mızraplı tanburda, tellere mızrapla vurularak ses elde edilir.
Tanburun bir diğer türü ise yaylı tanburdur. Yaylı tanbur, mızraplı tanburun yay ile çalınan bir versiyonudur ve 20. yüzyılın başlarında Tanburi Cemil Bey tarafından icra edilen şekliyle popülerlik kazanmıştır. Yaylı tanbur, viyolonsel yayına benzer bir yay ile çalınır ve insan sesine yakın, derin ve içli bir tınıya sahiptir.
Türk Müziğindeki Yeri
Tanbur, Klasik Türk Müziği'nin en geniş ses sahasına sahip, zarif ve hassas sazlarından biridir. Özellikle 18. yüzyıldan itibaren Türk müziğindeki itibarı artmış ve önemli biçim değişiklikleri geçirerek bugünkü formuna ulaşmıştır. Tanburi Cemil Bey, tanbur çalma tekniğini ve üslubunu kökünden değiştirerek bu enstrümanın Türk müziğindeki yerini sağlamlaştırmış ve yeni bir ekol yaratmıştır. Tanbur, Türk makam müziği perdelerini sap üzerinde görünür hale getirmesiyle de önemli bir çalgı olarak kabul edilir.