Kortizol Nedir?
Kortizol, böbreklerin üzerinde yer alan böbreküstü bezleri tarafından üretilen hayati bir steroid hormondur. Genellikle 'stres hormonu' olarak adlandırılsa da, vücudun strese verdiği tepkiyi düzenlemenin yanı sıra birçok önemli fizyolojik fonksiyonda rol oynar. Kortizol, iltihabı kontrol altında tutar, kan basıncını ve kan şekerini düzenler, uyku-uyanıklık döngüsüne yardımcı olur ve vücudun yağ, protein ve karbonhidrat kullanımını etkiler.
Yüksek Kortizol (Hiperkortizolizm) Nedir?
Vücutta uzun süre anormal derecede yüksek kortizol seviyelerinin bulunması durumuna hiperkortizolizm denir. Bu durum, nadir görülen ancak ciddi bir sağlık sorunu olan Cushing sendromuna yol açabilir. Kortizol seviyeleri normalde sabahları en yüksek, gece yarısı ise en düşük seviyelerdedir; ancak kronik stres bu doğal döngüyü bozarak sürekli yüksek seviyelere neden olabilir.
Yüksek Kortizol Nedenleri
Yüksek kortizol seviyelerinin çeşitli nedenleri olabilir:
- Dış Kaynaklı (Ekzojen) Nedenler: En sık görülen neden, astım veya romatoid artrit gibi hastalıkların tedavisinde kullanılan kortizol benzeri ilaçların (kortizon) uzun süre yüksek dozlarda kullanılmasıdır.
- İç Kaynaklı (Endojen) Nedenler: Vücudun kendi kortizol üretiminin artmasıyla ortaya çıkar. Bu durum genellikle tümörlerle ilişkilidir:
- Hipofiz Tümörleri: Beynin altında bulunan hipofiz bezindeki iyi huylu bir tümör (adenom), böbreküstü bezlerini aşırı kortizol üretmeye teşvik eden ACTH hormonunu fazla salgılayabilir. Bu duruma Cushing hastalığı denir.
- Böbreküstü Bezi Tümörleri: Böbreküstü bezlerinin kendisinde oluşan iyi veya kötü huylu tümörler, doğrudan aşırı kortizol üretebilir.
- Ektopik ACTH Sendromu: Akciğer tümörleri gibi hipofiz dışındaki bazı tümörler de ACTH üreterek kortizol fazlalığına yol açabilir.
- Kronik Stres: Uzun süreli ve yoğun stres, vücudun kortizol salınımını artırarak seviyelerin yükselmesine neden olabilir.
Yüksek Kortizol Belirtileri
Yüksek kortizol seviyeleri birçok farklı belirtiye yol açabilir. Bu belirtiler kişiden kişiye değişmekle birlikte, en yaygın olanları şunlardır:
- Özellikle yüz (ay dede yüzü) ve karın bölgesinde kilo alımı, kol ve bacaklarda incelme.
- Karın, uyluk ve kollarda mor veya kırmızı çatlaklar (striae).
- Yüksek kan basıncı (hipertansiyon).
- Yüksek kan şekeri seviyeleri, Tip 2 diyabet gelişimi.
- Kas güçsüzlüğü, özellikle üst kol ve uyluklarda.
- Ciltte incelme, kolay morarma ve sivilce artışı.
- Kronik yorgunluk ve halsizlik.
- Ruh hali değişiklikleri, anksiyete, depresyon, sinirlilik.
- Uyku bozuklukları ve konsantrasyon güçlüğü.
- Bağışıklık sisteminin zayıflaması, sık enfeksiyonlar.
- Kemik erimesi (osteoporoz) ve kırık riskinde artış.
- Kadınlarda adet düzensizlikleri ve tüylenme artışı.
Bu belirtilerden herhangi birini yaşıyorsanız, doğru teşhis ve uygun tedavi için bir sağlık uzmanına başvurmanız önemlidir. Her kilo alımı veya tansiyon yüksekliği kortizol yüksekliği anlamına gelmez; kesin tanı için detaylı testler ve uzman değerlendirmesi gereklidir.