Gayzer Nedir?
Gayzerler, kesintili bir biçimde sıcak su veya sıcak buhar fışkırtan, kükürt yayan kaynarcadır. Doğal fıskiye olarak da tanımlanabilen bu yapılar, yer kabuğundaki açıklıklardan yüzeye doğru çıkan sıcak su ve buharın oluşturduğu jeotermal özelliklerdir.
Kökeni ve Oluşumu
“Gayzer” kelimesi, İzlanda dilinde “fışkırmak” veya “köpürmek” anlamına gelen “geysa” kelimesinden türetilmiştir ve adını İzlanda’daki ünlü Geysir adlı püsküren sıcak su kaynağından almıştır.
Gayzerlerin oluşumu, yer altı sularının magmaya dokunması veya magmanın çok yakınından geçmesi sonucunda ısınmasıyla başlar. Yağmur veya kar suları, yer altındaki küçük çatlaklar boyunca derinlere sızar ve mağaralarda birikir. Bu derinliklerde, su 300°C’den fazla sıcaklıklara ulaşsa da, üzerindeki kayaların ve suyun oluşturduğu yüksek basınç nedeniyle gaz halinde kalmaz. Aşırı ısınmış su, bulduğu açıklıklardan yukarı doğru hareket etmeye başladığında, üzerindeki basınç azalır. Basınçtaki bu ani düşüş, suyun hızla kaynamasına ve oluşan büyük buhar basıncıyla su ve buhar sütunu halinde kuyunun ağzından dışarı fışkırmasına neden olur. Suyun yeryüzüne doğru ilerlediği yarık ne kadar darsa, gayzer de o kadar yükseğe püskürür.
Özellikleri ve Dağılımı
- Gayzerler, periyodik olarak püskürürler ve püskürme anında boyları onlarca metreye ulaşabilir. Örneğin, bazı gayzerler 25 metreyi aşabilirken, İzlanda’daki Büyük Gayzer 45 metreye, Yellowstone’daki Steamboat Gayzeri ise yaklaşık 100 metreye kadar su püskürtebilir.
- Püsküren suyun içinde silisyum dioksit, kalsiyum karbonat, arsenik, cıva, karbondioksit ve hidrojen sülfür gibi çeşitli kimyasal maddeler bulunabilir.
- Gayzerlerin ağzı genellikle kireçtaşı ve silis gibi minerallerin oluşturduğu tümseklerle çevrilidir.
Gayzerler, genellikle yeni volkanik aktiviteye sahip bölgelerde ortaya çıkarlar. Dünya genelindeki gayzerlerin yaklaşık yarısı Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Yellowstone Milli Parkı’nda bulunmaktadır. Diğer önemli gayzer bölgeleri arasında İzlanda, Yeni Zelanda, Rusya ve Şili yer almaktadır. Türkiye coğrafyasında aktif volkanik bölgeler bulunmadığı için doğal gayzer kaynakları görülmez.
Kullanım Alanları
Gayzerler, günümüzde turizm, jeotermal enerji üretimi ve ısıtma gibi çeşitli faaliyetler için kullanılmaktadır. Özellikle İzlanda gibi soğuk iklime sahip bölgelerde, gayzerlerden elde edilen sıcak su seraların ve konutların ısıtılmasında önemli bir rol oynamaktadır.