BSE (Deli Dana Hastalığı) Nedir?
BSE, açılımıyla Bovine Spongiform Encephalopathy, sığırların merkezi sinir sistemini etkileyen, yavaş ilerleyen, dejeneratif ve ölümle sonuçlanan bir hastalıktır. Halk arasında “Deli Dana Hastalığı” olarak da bilinir. Bu hastalık, beynin süngerimsi bir yapıya dönüşmesine neden olan nörodejeneratif bir rahatsızlıktır.
Hastalığın Nedeni ve Ortaya Çıkışı
BSE’ye neden olan etken, prion adı verilen anormal proteinlerdir. Prionlar, klasik mikroorganizmalardan farklı olarak DNA veya RNA içermezler ve ısı, formaldehit gibi birçok fizikokimyasal muameleye karşı oldukça dirençlidirler. Hastalık ilk kez Kasım 1986’da İngiltere’de teşhis edilmiştir.
Sığırlarda Bulaşma ve Belirtiler
Sığırlarda BSE enfeksiyonunun bilinen tek kaynağı, kontamine et ve kemik ununun yem olarak kullanılmasıdır. Hastalığın kuluçka süresi 2 ila 8 yıl arasında değişebilir. BSE’li sığırlarda görülen başlıca belirtiler şunlardır:
- Davranış değişiklikleri (korku, sinirlilik, saldırganlık)
- Duruş ve yürüyüş anormallikleri (arka bacak ataksisi, denge kaybı, yürüme zorlukları)
- Duyusal hassasiyet artışı (sese ve dokunmaya karşı aşırı tepki)
- Kilo kaybı ve süt veriminde düşüş
- Kas titremeleri ve koordinasyon bozuklukları
Canlı hayvanlarda hastalığı saptayabilecek kesin bir test bulunmamaktadır; teşhis genellikle klinik belirtilere ve ölüm sonrası beyin dokusu incelemesine dayanır.
İnsanlara Bulaşma ve Etkileri
BSE, insanlara genellikle enfekte hayvanların et ürünlerinin, özellikle de beyin, omurilik ve sinir dokularının tüketilmesiyle bulaşabilir. Bu durum, “Yeni Varyant Creutzfeldt-Jakob Hastalığı (vCJD)” olarak adlandırılan ölümcül bir nörodejeneratif hastalığa yol açar. İnsanlarda görülen vCJD belirtileri arasında hafıza kaybı, depresyon, kişilik değişiklikleri, koordinasyon bozuklukları, görme kaybı, kaslarda kasılma ve demans yer alır.
Tedavi ve Korunma Yolları
Hem sığırlardaki BSE hem de insanlardaki vCJD için bilinen kesin bir tedavi veya koruyucu aşı bulunmamaktadır. Hastalık ilerleyici olup, belirtiler ortaya çıktıktan sonra genellikle ölümle sonuçlanır.
Hastalığın yayılmasını önlemek amacıyla çeşitli önlemler alınmıştır:
- Sığır ve diğer gevişgetiren hayvanların yemlerine ruminant kaynaklı protein katılmasının yasaklanması.
- Riskli organların (beyin, omurilik, tonsiller, gözler, bazı bağırsak kısımları) insan tüketiminde kullanılmasının yasaklanması.
- Hastalık görülen ülkelerden canlı hayvan ve hayvansal ürün ithalatının kısıtlanması.
- Et ve et ürünlerinin resmi denetimlerden geçen, izinli ve kayıtlı işletmelerden temin edilmesi.
Prionların ısıya karşı dirençli olması nedeniyle, kaynatma, haşlama, kızartma veya fırınlama gibi normal pişirme yöntemleri prionları yok etmez. Bu nedenle, riskli dokuların gıda zincirine karışmasının engellenmesi büyük önem taşımaktadır.